Ukrzyżowanie św. Piotra – Józef Buchbinder (obraz w Gruzji) Polonika

Kompozycja obrazu

Obraz, o wymiarach 212×142 cm, ukazuje moment męczeństwa apostoła Piotra. Malarz przedstawił świętego w chwili, gdy trzej oprawcy wciągają go nogami do góry, by przybić do odwróconego krzyża.

Kompozycja jest dynamiczna, pełna napięcia, a zarazem przejrzysta. Ciemne tło, utrzymane w tonacji ugrów, szarości i ciemnych błękitów, delikatnie rozświetlonych różowymi chmurami, kontrastuje z jasnym – jak gdyby bijącym światłem – ciałem męczennika. Kolorystyka podkreśla dramatyzm sceny, w której ciało świętego i gesty katów tworzą niemal spiralny układ, skupiający wzrok widza w centrum obrazu, na przejmującej scenie.

Płótno powtarza kompozycję słynnego obrazu Guido Reniego z lat 1604–1605, namalowanego na zamówienie kardynała Pietro Aldobrandiniego do rzymskiego kościoła S. Paolo alle Tre Fontane, a od 1817 r. przechowywanego w Muzeach Watykańskich. Zachowano układ postaci, zmieniono jedynie format – z zamkniętego półkoliście na prostokątny – oraz wprowadzono pewne różnice kolorystyczne, szczególnie w ubiorach oprawców. Zapewne w drugiej połowie XX w. dodano złoty napis w języku gruzińskim, identyfikujący scenę.

Józef Buchbinder – malarz religijny

Na obrazie nie znajdziemy sygnatury malarza, co nie jest zaskakujące w przypadku dzieł przeznaczonych do wyposażenia kościołów. Zachowane źródła pozwalają jednak połączyć malowidło z warszawskim artystą Józefem Buchbinderem (1839–1909), który specjalizował się w malarstwie religijnym – wiele jego płócien odnaleźć można w kościołach na Mazowszu, Podlasiu i Lubelszczyźnie.

Buchbinder urodził się w Radzyniu Podlaskim jako syn Rajzli (Rozalii) Podolskiej i Heli (Edwarda) Buchbindera, żydowskiego malarza. Już jako młody chłopak pomagał ojcu w pracach związanych z malarstwem i renowacją obrazów. Nauki pobierał w klasztorze bernardynów w Łukowie. Tam dostrzeżono jego talent malarski – w 1856 r. został wysłany przez kanonika Wincentego Augustynowicza do Warszawy. Rok później przyjął chrzest (w kościele parafialnym w Mordach) i rozpoczął studia w Szkole Sztuk Pięknych – kształcił się m.in. u Rafała Hadziewicza (1803–1886) i Marcina Zaleskiego (1796–1877). Wkrótce potem udał się do Drezna, gdzie uczył się pod kierunkiem Rudolfa Juliusa Hubnera i Carla Gottlieba Peschla – profesorów drezdeńskiej Akademii Sztuk Pięknych. W lutym 1863 r. wyjechał do Monachium.

Najważniejszym jednak etapem w edukacji artystycznej Buchbindera okazał się Rzym, w którym spotkał Leopolda Nowotnego (1817–1870), przedstawiciela nazareńczyków (czynnego w pierwszej połowie XIX w. stowarzyszenia malarzy, głównie niemieckich i austriackich, podejmujących w twórczości tematykę religijną) oraz księży z polskiego zgromadzenia zmartwychwstańców. W latach 1863–1868 studiował w Akademii Świętego Łukasza w Rzymie, gdzie często kopiował dzieła dawnych mistrzów, m.in. Rafaela. To właśnie w okresie studiów mógł poznać obraz Guido Reniego, który stał się wzorem dla kompozycji przeznaczonej do Tbilisi.

Artysta, po krótkim epizodzie pobytu w Paryżu, w 1870 r. wrócił do Warszawy. Tu stał się – obok Wojciecha Gersona (1831–1901) – głównym twórcą obrazów religijnych tego czasu. Aktywność twórczą zachował aż do śmierci w 1909 r. Pochowany został na Cmentarzu Powązkowskim.

Arcybractwo Nieustającej Czci Najświętszego Sakramentu

Obraz Ukrzyżowanie Świętego Piotra został wykonany w ramach działalności Arcybractwa Nieustającej Czci Najświętszego Sakramentu, organizacji powstałej w 1856 r. przy warszawskim kościele Dzieciątka Jezus. Arcybractwo, początkowo zajmujące się dostarczaniem ubogim parafiom szat liturgicznych, z czasem rozszerzyło działalność o tworzenie i zakup dzieł sztuki sakralnej.

W 1870 r., we współpracy z Towarzystwem Zachęty Sztuk Pięknych, powołało Delegację Arcybractwa, która pośredniczyła w zamówieniach obrazów i rzeźb dla kościołów na prowincji, również poza granicami Królestwa Polskiego.

Jak zaznaczono „Przeglądzie Katolickim” (nr 47, 1870) „Arcy-Bractwo […] połączyło (w osobie dzisiejszej swej prezydującej, hrabiny Augustowej Potockiej, znanej ze swego smaku artystycznego) Towarzystwo Zachęty Sztuk Pięknych ze swoim stowarzyszeniem – podejmując się pośrednictwa w zamówieniach obrazów i rzeźb treści religijnej, żądanych nie tylko przez księży, ale i przez osoby prywatne. Arcy-Bractwo zaprosiło do wykonania tej czynności jednego ze swych członków, nadając mu władzę przyzwania kogo za stosowne uzna. Złożona tym sposobem rada pośrednicząca z trzech członków komitetu Towarzystwa Zachęty Sztuk Pięknych: PP. [Alfreda] Schouppé, [Marcina] Olszyńskiego i hr. Stan[isława]. Kaź[imierza]. Kossakowskiego i artysty malarza Mateusza Zarzeckiego, ułożyła niebawem porządek, jaki w obstalunkach zachować należy, a zniósłszy się z panami artystami, ustanowiła cennik, ażeby tym przystępniejsze uczynić zamówienia”.

Ustalono wówczas, że zamówienia podzielone zostaną na dwie kategorie: do 100 rubli srebrnych (te obrazy i rzeźby wykonywać mieli artyści o ugruntowanej pozycji, a o jakości pracy decydować miało przyjęciu jej na wystawę Zachęty) oraz powyżej 100 rubli srebrnych (wykonanie droższych obrazów i rzeźb powierzano artystom w drodze konkursu, w ramach którego należało przedstawić szkic dzieła). Zgodnie ze sprawozdaniami Rady Pośredniczącej, drukowanymi w „Przeglądzie Katolickim” od 1871 do 1881 r., ciągu 10 lat działalności Delegacji wykonano dla ubogich kościołów 282 dzieła sztuki, głównie obrazy.

W sprawozdaniu Rady z lat 1879–1881 pod numerem 226 figuruje Ukrzyżowanie św. Piotra pędzla Józefa Buchbindera, przeznaczone dla Tyflisu, wycenione na 200 rubli srebrnych.

Znaczenie obrazu Buchbindera

Artysta, znany z dużej sprawności warsztatowej, był wówczas jednym z najaktywniejszych malarzy religijnych Warszawy. Twórczość Józefa Buchbindera doskonale wpisywała się w wymagania artystyczne Arcybractwa, które zamawiało obrazy wyłącznie u uznanych twórców, gwarantujących wysoki poziom wykonania.

Działalność Arcybractwa miała wymiar nie tylko religijny, lecz także kulturotwórczy. Dzięki jego inicjatywie wiele świątyń katolickich w regionach oddalonych od ośrodków artystycznych – w tym na Kaukazie – otrzymało dzieła tworzone przez zawodowych malarzy warszawskich. Tym samym polskie środowisko artystyczne drugiej połowy XIX w. uczestniczyło w kształtowaniu pejzażu wizualnego Kościoła katolickiego daleko poza granicami kraju.

Obecność obrazu Józefa Buchbindera w kościele pw. Świętych Piotra i Pawła w Tbilisi można odczytywać – z jednej strony – jako materialny ślad powiązań religijnych i artystycznych Polski i Gruzji oraz świadectwo związku katolików gruzińskich z kulturą świata zachodniego, z drugiej – jako dowód żywotności idei, która w XIX w. łączyła duchowość z troską o piękno i wysoki poziom sztuki w każdej, nawet najuboższej świątyni.

Barbara Jamska