Kościół parafialny pw. Podwyższenia Krzyża Świętego w Brześciu
Niezwykła historia miasta
Brześć był wzmiankowany jako gród już na początku XI w. i od tej pory prężnie się rozwijał jako miasto. Jego strategiczne położenie na cyplu między odnogami Bugu i Muchawca przyczyniło się do podjętej przez władze rosyjskie w 1830 r. decyzji o wzniesieniu na tym terenie twierdzy. Wkrótce po tym rozpoczęto rozbiórkę historycznego miasta lokacyjnego wraz z przedmieściami. Wtedy również zniszczono liczne zabytkowe obiekty sakralne, które bądź to całkowicie rozebrano, bądź ich fragmenty – np. zabudowania klasztorne – adaptowano na obiekty wojskowe. Jednocześnie podjęto decyzję o „przeniesieniu” miasta na nowe miejsce ok. 2 km na wschód od starego i stworzenie tzw. Nowego Miasta na Forsztacie (Przedmieściu) Kobryńskim.
Jedna parafia wiele lokalizacji
Dzieje brzeskiego kościoła parafialnego pw. Podwyższenia Krzyża Świętego wpisują się w tę niezwykłą historię. Od połowy wieku XIX, obecna parafia znajduje się w zupełnie innym miejscu niż pierwotna, fundowana i istniejąca przez ponad 400 lat.
Pierwszy, drewniany kościół parafialny pw. Krzyża Świętego w Brześciu ufundował w 1389 r. Władysław Jagiełło, później powstawały kolejne budowle drewniane. Pierwsza, skromna świątynia murowana została wzniesiona w 1766 r. kosztem proboszcza, ks. Piotra Szpanemberga (zm. przed 1786). Ponieważ już w 1805 r. obiekt znajdował się w złym stanie technicznym, za zgodą władz diecezjalnych nabożeństwa przeniesiono do znajdującego się w pobliżu kościoła pojezuickiego, nieużytkowanego od kasaty zakonu (1773).
Podczas wielkiego pożaru miasta (1808) spłonęły oba kościoły – farny i pojezuicki – wraz z całym wyposażeniem. Tymczasową siedzibą kościoła parafialnego stał się wówczas wzniesiony w 1623 r. barokowy kościół bernardynów. Jednocześnie podjęto decyzję o budowie nowej świątyni.
W 1826 r. przesłano do zatwierdzenia przez konsystorz kosztorys i plany odbudowy kościoła, ale prace wstrzymano z braku środków. W 1830 r., zarządzeniem władz diecezjalnych, siedzibą kościoła farnego stał się budynek dawnej świątyni dominikanów pw. św. Zofii, albowiem w związku z budową twierdzy zakonników usunięto z należącej do nich świątyni.
Parafia funkcjonowała w budynku kościoła podominikańskiego do roku 1848, kiedy został on zburzony w związku z rozbudową twierdzy. Tymczasową siedzibą świątyni parafialnej stał się wówczas drewniany dom prywatny na terenie tzw. Nowego Miasta (czyli nowej lokalizacji Brześcia), do którego przeniesiono zachowane z pożaru kościoła parafialnego paramenta (szaty i tkaniny liturgiczne) oraz część wyposażenia świątyni podominikańskiej.
Obecny kościół parafialny
W marcu 1846 r. zamówiono projekt u architekta miejskiego Brześcia, Piotra Polikarpowa, który zrealizowano w latach 1849‒1856. Świątynia o prostych, nieco zapóźnionych, klasycystycznych formach, z dwuwieżową fasadą i bazylikowym, trójnawowym wnętrzem, wzniesiona została na planie prostokąta z półkoliście zamkniętym prezbiterium, przy którym umieszczono niewielkie prostokątne zakrystie. Do nowo zbudowanej świątyni przeniesiono zachowane elementy wyposażenia.
W związku z dynamicznym rozwojem miasta w okresie międzywojennym, w drugiej połowie lat trzydziestych planowano rozbudowę kościoła parafialnego. Zamówiono więc u brzeskiego architekta Józefa Barańskiego (1894‒1967) projekt modernistycznej, potężnej żelbetowej konstrukcji o dwuwieżowej fasadzie z wysoką smukłą kopułą na skrzyżowaniu naw. Ten nowoczesny i ambitny projekt nie został jednak zrealizowany, a jego jedynym zachowanym śladem jest pocztówka-cegiełka wydana przez komitet budowy.
Kościół brzeski uległ silnemu zniszczeniu podczas drugiej wojny światowej. W 1948 r. został przez władze sowieckie zamknięty, a następnie przekształcony na potrzeby pomieszczenia Muzeum Krajoznawczego. Dlatego też zburzono wieże, wnętrze przedzielono na dwie kondygnacje i w nawach bocznych przebito nowe okna ułożone w dwóch strefach w miejsce pierwotnych, analogicznych jak w prezbiterium. Po odzyskaniu świątyni w 1991 r. przez Kościół katolicki w dużej mierze przywrócono jej pierwotne formy oraz zrekonstruowano zniszczone ołtarze.
Obraz Matki Boskiej Brzeskiej
Jedynym i niewątpliwie bardzo cennym, zachowanym elementem wyposażenia kościoła parafialnego w Brześciu jest, umieszczony w zrekonstruowanym ołtarzu bocznym, barokowy obraz Matki Boskiej z Dzieciątkiem i św. Janem Chrzcicielem, przykryty srebrną, repusowaną sukienką. Repusowanie to technika artystycznej obróbki metali, która polega na kształtowaniu i zdobieniu blachy poprzez wybijanie na zimno wgłębień; zwana jest również trybowaniem.
Obraz jest jednocześnie jedynym zachowanym elementem wyposażenia kościołów Brześcia zniszczonych podczas budowy twierdzy w pierwszej połowie wieku XIX. Pochodzi z brzeskiego Kościoła Dominikanów pw. św. Zofii, który po kasacie klasztoru brzeskiego, pełnił w drugiej ćwierci XIX w. funkcję parafialnego, a wraz z resztą wyposażenia przeniesiony został do obecnej świątyni parafialnej.
Wizerunek został ofiarowany dominikanom ok. 1680 r. przez kolatorkę świątyni, Świętosławę z Rajeckich Prażmowską I voto Potocką. Według tradycji należał do jej pierwszego męża, generała ziem podolskich Mikołaja Potockiego (1626‒1675 lub 1676). Pochodzi z miejscowości Szarawka na Podolu, gdzie został zrabowany przez Tatarów, którym łup odebrał Potocki i umieścił obraz w kaplicy domowej.
Ofiarodawczyni sprawiła do obrazu srebrną trybowaną w kwiaty sukienkę. W chwili ofiarowania brzeskim dominikanom malowidło cieszyło się już opinią cudowności, a umieszczone w ołtarzu wkrótce zasłynęło cudami i za takie uznawane było przez cały czas. W opisie z inwentarza kościoła parafialnego z 1911 r. wymienione są liczne wota zawieszone wokół obrazu, a także wspomniany jest kult, jakim obraz otacza okoliczna ludność, zarówno katolicka, jak i prawosławna. Obraz wraz z wotami pozostawał w tym miejscu do momentu zamknięcia kościoła. Mimo że wyposażenie świątyni zostało zabrane przez władze sowieckie, dzięki ofiarności parafian cudowny obraz Matki Boskiej został ukryty. W 1968 r. przekazano go z kolei do nieprzerwanie czynnego po drugiej wojnie światowej kościoła pw. Królowej Korony Polskiej na Kijówce w Brześciu. Natomiast po odzyskaniu i remoncie kościoła pw. Podwyższenia Krzyża Świętego obraz powrócił na pierwotne miejsce w zrekonstruowanym ołtarzu bocznym.
Ikonografia cudownego obrazu
Obraz Matki Boskiej Brzeskiej, to przedstawienie w typie ikonograficznym nazywanym Il silenzio – gdzie ukazana ze złożonymi rękami Maria trzyma na kolanach śpiące Dzieciątko Jezus, a obok nich ukazany jest mały św. Jan Chrzciciel kładący palec na ustach w geście nakazującym tytułową ciszę. Tego rodzaju przedstawienie pojawia się w sztuce polskiej stosunkowo rzadko.
Większość obrazu (poza twarzami i rękami Marii i Jezusa oraz do połowy postacią św. Jana) przesłonięta jest srebrną sukienką wykonaną w Gdańsku ok. 1690 r. przez złotnika Jakuba Beckhausena (1646‒1705). Na sukience wśród repusowanych kwiatów róż, piwonii i goździków umieszczono identyfikujący fundatorkę kartusz z herbem Dunin pod koroną oraz siglami (literami) SD/ZR/PCH/KN/SL (Świętosława Dunin z Rajeckich Prażmowska Chorążyna Koronna Nadworna Starościna Łomżyńska).
Ostatnie badania konserwatorskie wykazały, że obraz pod sukienką zachowany jest w stanie szczątkowym – cztery fragmenty: twarz i dłonie Matki Boskiej, postać Jana Chrzciciela oraz głowa Dzieciątka Jezus – zostały wycięte i wtórnie przytwierdzone do nowej deski, były one również wielokrotnie przemalowywane. Dlatego też najstarszym i oryginalnym elementem pozostaje sukienka.
Obecnie na obrazie umieszczone są nowe korony, wykonane w 1996 r. z okazji papieskiej koronacji obrazu, natomiast oryginalne, barokowe przechowywane są na plebanii.
Katarzyna Kolendo-Korczak
Lektura dodatkowa:
K. Kolendo-Korczak, Kościół parafialny pw. Podwyższenia Krzyża Świętego w Brześciu, [w:] Materiały do dziejów sztuki sakralnej na ziemiach wschodnich dawnej Rzeczypospolitej, cz. V: Kościoły i klasztory rzymskokatolickie dawnego województwa brzeskolitewskiego, t. 1, Kraków 2013, s. 69-90.
M. Zgliński, Zarys dziejów i urbanistyki Brześcia oraz rysy historyczne jego nieistniejących kościołów i klasztorów rzymskokatolickich, [w:] Materiały do dziejów sztuki sakralnej na ziemiach wschodnich dawnej Rzeczypospolitej, cz. V: Kościoły i klasztory rzymskokatolickie dawnego województwa brzeskolitewskiego, t. 1, Kraków 2013, s. 17-68.
