Grób Juliusza Mieroszewskiego na cmentarzu South Ealing Polonika

Rys biograficzny

Juliusz Mieroszewski, jeden z najistotniejszych polskich publicystów politycznych drugiej połowy XX w., urodził się 3 lutego 1906 r. w Krakowie. Był absolwentem Wydziału Prawa UJ i krakowskiej Wyższej Szkoły Handlowej. Z początkiem lat trzydziestych rozpoczął pracę w „Ilustrowanym Kurierze Codziennym”, tygodniku związanym z liberalnym odłamem rządzącej sanacji. Jako dziennikarz zajmował się stosunkami międzynarodowymi, specjalizując się w problematyce niemieckiej. Od 1938 r. przebywał w Bukareszcie w charakterze korespondenta, natomiast po wybuchu wojny pełnił funkcję attaché prasowego ambasady RP.

Jesienią 1940 r. Mieroszewski przedostał się do Palestyny i wstąpił do Samodzielnej Brygady Strzelców Karpackich (SBSK). Brał udział w obronie Tobruku. W latach 1943–1946, po połączeniu SBSK z Armią gen. Władysława Andersa, współredagował pisma 2 Korpusu: „Paradę” i „Orła Białego”.

Po zakończeniu wojny Mieroszewski przebywał początkowo we Włoszech, luźno współpracując z założonym przez Jerzego Giedroycia (1906–2000) i Józefa Czapskiego (1896–1993) Instytutem Literackim. W 1946 r., wraz z całym 2 Korpusem, trafił do Anglii. Po demobilizacji osiedlił się na stałe w Londynie, okazjonalnie publikując w emigracyjnych czasopismach: „Orle Białym” i „Wiadomościach”.

Jesienią 1949 r. odnowił kontakt z przeniesioną z Rzymu do Maisons-Laffitte pod Paryżem „Kulturą”, stając się w 1950 r. jej stałym, londyńskim korespondentem (pod pseudonimem „Londyńczyk”). Z czasem zaś został współredaktorem i jednym z najbliższych współpracowników Jerzego Giedroycia. Mieroszewski całkowicie poświęcił się współpracy z Instytutem Literackim, izolując się od otoczenia, a zdaniem Giedroycia: „Kultura” jako pismo polityczne w dużej mierze istniało dzięki niemu.

Zerwał kontakty z „polskim Londynem”, skąd dochodziły go, prócz „potępieńczych swarów”, również gwałtowne ataki. Emigracyjni autorzy oskarżali Mieroszewskiego o kapitulację wobec komunistycznego reżimu w Polsce i odrzucenie koncepcji „państwa na wychodźstwie”. Zmarł w Londynie po ciężkiej chorobie 21 czerwca 1976 r.

W 2022 r. Juliusz Mieroszewski został patronem Centrum Dialogu – publicznej instytucji, której misją „jest inicjowanie, wspieranie i prowadzenie działań adresowanych do narodów Europy Wschodniej, w szczególności Ukraińców, Białorusinów, Gruzinów i Mołdawian, aby wzmocnić niezależność ich państw”.

Publicysta „Kultury”

Na łamach „Kultury” Juliusz Mieroszewski publikował początkowo „List z Wysp”, a następnie zamieszczał stałe komentarze poświęcone polityce międzynarodowej, sytuacji Europy Wschodniej i przemianom zachodzącym po obu stronach żelaznej kurtyny. Jego artykuły (ponad 400), często otwierające kolejne numery miesięcznika, uznawano za wyznaczniki politycznego credo zespołu redakcyjnego. Były one, zwłaszcza po 1956 r., komentowane zarówno w kraju, jak i na emigracji, a wielu czytelników zgodziłoby się z opinią innego publicysty z kręgu Maisons-Laffitte, Wacława Zbyszewskiego (1903–1985), że ich autor, to „nowy Wernyhora” powojennego wychodźstwa.

Szczególne znaczenie miała wieloletnia współpraca i przyjaźń intelektualna łącząca Mieroszewskiego z Giedroyciem. Wymiana poglądów prowadzona korespondencyjnie przez ponad ćwierć wieku, opublikowana w wielotomowych edycjach źródłowych, stanowi dziś jedno z najcenniejszych świadectw do badań nad życiem intelektualnym polskiej emigracji po 1945 r. oraz dokumentuje proces powstawania najważniejszych koncepcji politycznych środowiska „Kultury”.

Zmienne i stałe politycznego myślenia Juliusza Mieroszewskiego

W ciągu trzydziestu lat emigracyjnej aktywności publicystycznej Juliusz Mieroszewski zmieniał niemal wszystkie elementy swoich koncepcji. Służyły one jednak zawsze jednemu celowi – poszerzeniu marginesu swobody i suwerenności Polski rządzonej przez komunistów. Ich autora nie cechowała dążność do stworzenia całościowego i spójnego systemu. Polityka była dlań obszarem dynamicznych zmian, publicystykę zaś determinowała płynność sytuacji międzynarodowej, poddawanej chłodnej, pragmatycznej analizie.

Początkowo, w pierwszej połowie lat pięćdziesiątych, Mieroszewski wystąpił z pomysłem stworzenia „Federacji Środkowoeuropejskiej”, której podbudowę stanowił desperacki antykomunizm, powiązany z wiarą w amerykańską politykę „containment” („powstrzymywania”) jako gwarancję odzyskania przez Polskę suwerenności. Z czasem dokonał zasadniczej reinterpretacji swoich poglądów. Ich trzon stanowiły odtąd program „ewolucjonizmu” i koncepcja ULB (Ukraina-Litwa-Białoruś). Myśl polityczną Mieroszewskiego po roku 1956 można traktować – w jakimś sensie – jako intelektualną ofertę zespołu „Kultury” dla rodzącej się w gomułkowskiej Polsce opozycji.

Koncepcja „ewolucjonizmu”

Program „ewolucjonizmu” był osadzony w rzeczywistości lat sześćdziesiątych XX w. Główne role w nim przypadły w udziale rewizjonistom – komunistycznym „heretykom”. Mieli oni podjąć próbę demokratyzacji ustroju PRL od wewnątrz, połączoną z pokojowym naciskiem wywieranym na rządzących przez społeczeństwo. W tym celu należało przywrócić mu jego podmiotowość, co miało być zadaniem inteligencji w kraju. Działania miały doprowadzić do budowy „mostu, którym przejść można z komunizmu do demokracji”. W koncepcji Mieroszewskiego był nim socjalizm: „nie ma innego ewolucyjnego przęsła między Wschodem i Zachodem”. Złamanie siłą studenckich protestów w Polsce w marcu 1968 r. oraz interwencja wojsk Układu Warszawskiego w Czechosłowacji (i jej konsekwencja w postaci „doktryny Breżniewa”), oznaczały ostateczne załamanie się nadziei na wewnętrzną liberalizację systemu komunistycznego, stanowiącą zasadniczy element konstrukcji Mieroszewskiego.

Koncepcja ULB

W obszarze polityki zagranicznej, propagowana przez Juliusza Mieroszewskiego koncepcja ULB zakładała, że w sprzyjających okolicznościach Polacy mogą podjąć próbę europeizacji imperium sowieckiego. Miałoby to nastąpić poprzez nawiązanie współpracy z przedstawicielami narodowych ruchów Ukrainy, Litwy i Białorusi. „Londyńczyk” kładł w ten sposób fundamenty pod nową politykę wschodnią. Jej wyznaczniki stanowiły: ścisła współpraca z narodami sąsiadującymi z Polską od wschodu i działania na rzecz poszerzenie polskich wpływów kulturalnych na obszarach Związku Sowieckiego. Polska miała występować nie jako „przedmurze Zachodu”, lecz jako pośrednik między Europą i sowiecką Rosją.

Najtrwalszym osiągnięciem Juliusza Mieroszewskiego było współtworzenie intelektualnych podstaw programu politycznego zakładającego uznanie niepodległości Ukrainy, Litwy i Białorusi, rezygnację z rewizjonizmu granicznego oraz budowę partnerskich relacji Polski z państwami obszaru ULB. W okresie zimnej wojny koncepcje te budziły liczne kontrowersje, jednak po upadku Związku Sowieckiego okazały się niezwykle dalekowzroczne. Odzyskanie przez Polskę suwerenności sprawiło, że postulaty sformułowane przez Giedroycia i Mieroszewskiego stały się po 1989 r. fundamentem współczesnego myślenia o relacjach Polski z jej wschodnimi sąsiadami.

Grób na cmentarzu South Ealing

Juliusz Mieroszewski spoczął na South Ealing Cemetery (założonym w 1861 r.), w zachodniej części Londynu, licznie zasiedlonej przez Polaków po drugiej wojnie światowej. Nagrobek nie jest monumentalny. Ma formę poziomej płyty grobowej (długości ok. 2 m i szerokości ok. 1 m) z pionową stelą (wysokości ok. 1 m). Wykonany został z jasnoszarego granitu o drobnoziarnistej strukturze.

Na pionowej części pomnika umieszczono nazwiska krewnych żony Mieroszewskiego, Jadwigi z Czechowiczów: architekta Stefana Józefowicza-Wilde (1912–1997) i Teresy Józefowicz-Wilde (1921–1977). Na płycie poziomej znajdują się inskrypcje upamiętniające: Zofię Czechowiczową (1866–1952), Juliusza Mieroszewskiego (1906–1976), jego żonę, Jadwigę (1921–1991). Litery wykonano metodą rytowania i wypełniono ciemnym barwnikiem. Na cokole grobu, od strony czołowej, z prawej strony, widoczna jest sygnatura zakładu kamieniarskiego.

Nagrobek zachował się w stosunkowo dobrym stanie technicznym. Widoczne są naturalne ślady starzenia kamienia i miejscowe zabrudzenia biologiczne, całość jednak pozostaje stabilna konstrukcyjnie i czytelna.

Dariusz Milewski