Wernisaż wystawy Polonika

„Zbyt dynamiczny, by go ignorować” – tak w 1929 roku pisano o Stanisławie Szukalskim (1893–1987), artyście, który od początku swojej kariery wywoływał skrajne reakcje. Rzeźbiarz, rysownik, autor manifestów i alternatywnych teorii dziejów, przez jednych uznawany był za wizjonera, przez innych za ekscentryka. Po latach zainteresowania jego twórczość na długo znalazła się na marginesie historii sztuki, by pod koniec XX i na początku XXI wieku powrócić jako przedmiot fascynacji artystów, kolekcjonerów i kultury popularnej.

Wystawa „Szukalski. Rzeźbiarz mitu” nie jest próbą rehabilitacji ani apologią artysty. Proponuje krytyczne spojrzenie na jego twórczość, uwzględniające zarówno jej formalną oryginalność, jak i problematyczne aspekty jego działalności – przede wszystkim głoszone w okresie międzywojennym poglądy antysemickie i rasowe oraz rozwijane później paranaukowe koncepcje. Ekspozycja traktuje „fenomen Szukalski” jako pole napięć między sztuką a ideologią, mitem a nauką, nowoczesnością a poszukiwaniem wyobrażonej, pierwotnej przeszłości. Takie krytyczne ujęcie odpowiada również głównym założeniom projektu wskazanym przez zespół kuratorski.

Jednym z kluczy do twórczości Szukalskiego jest mit. Artysta czerpał z wielu tradycji – od kultur prekolumbijskich i słowiańskich po symbolizm, secesję i modernizm – swobodnie łącząc ich formy oraz znaczenia. Tworzył monumentalne wizje, hybrydyczne ciała, fantastyczne genealogie i własną opowieść o początkach ludzkości. Wystawa przygląda się temu projektowi jako odpowiedzi na charakterystyczny dla nowoczesności kryzys sensu i pragnienie ponownego „zaczarowania świata”. Towarzyszące ekspozycji materiały zwracają uwagę m.in. na sposób, w jaki Szukalski łączył mitologię, symbolikę i odwołania do pradawnej przeszłości z niezwykle wyrazistym językiem rzeźbiarskim.

Ważnym punktem opowieści jest Chicago – miasto, w którym kształtowała się artystyczna osobowość Szukalskiego i jego pozycja outsidera. To tutaj zetknął się ze środowiskiem, które dostarczyło impulsów dla jego późniejszego projektu nowoczesnej mitologii. Związki artysty z Chicago sprawiają, że prezentacja wystawy w Muzeum Polskim w Ameryce, przygotowana we współpracy z Narodowym Instytutem Polskiego Dziedzictwa Kulturowego za Granicą POLONIKA, nabiera szczególnego znaczenia.

Ekspozycja pyta również o aktualność „zjawiska Szukalski”. Jego alternatywne systemy wiedzy, radykalizm, kreowanie własnego mitu oraz przekonanie o wyjątkowej misji artysty zyskują nowe znaczenia w epoce teorii spiskowych, dezinformacji i społecznej radykalizacji. Jednocześnie niezwykle sugestywny język formalny jego prac pozostaje żywy w kulturze popularnej i wciąż inspiruje kolejne pokolenia twórców.

Do dialogu ze spuścizną Szukalskiego zaproszeni zostali współcześni twórcy działający w obszarze obrazu i języka: Jagoda Czarnowska, Łukasz Orbitowski i Jakub Woynarowski, a także kolekcjoner Matthew Chiarello. Ich głosy poszerzają historyczną perspektywę i pomagają postawić pytanie, co z projektu Szukalskiego pozostaje żywe dzisiaj.

„Szukalski. Rzeźbiarz mitu” zaprasza do spotkania z twórcą fascynującym i problematycznym zarazem – bez przemilczania kontrowersji i bez sprowadzania jego dorobku do nich samych. To wystawa o sztuce i odpowiedzialności, o potrzebie mitu i zagrożeniach wynikających z jego radykalizacji, a także o tym, jak współcześnie opowiadać o artystach „zbyt dynamicznych, by ich ignorować”.

Zespół kuratorski: Paweł Drabarczyk vel Grabarczyk, Magdalena Gutowska, Maria Muszkowska, Julita Siegiel

Instytucje i osoby użyczające dzieł: Archives Szukalski (Glenn Bray and Lena Zwalve), Matthew Chiarello, Bernard Friedman

Partnerzy wystawy: Archives Szukalski

Patronat honorowy: Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego, Konsulat Generalny RP w Chicago

Sponsorzy wystawy: Victoria Granacki, Matthew & Katy Chiarello, Stephen & Jamie Kusmierczak, Barbara Mirecki, Małgorzata Palka & Daniel Sobol, Mark Levandoski, Conrad Miczko, Virginia Cudecki, Copernicus Foundation, Marz Brewery

Patronat medialny: Tygodnik Powszechny, Dzieje.pl