Boremel (Ukraina). Prace konserwatorskie przy pomniku Pana Jezusa Boromelskiego
Obraz przedstawiający Chrystusa niosącego krzyż, który znajdował się w kościele parafialnym w Boremlu, cieszył się sławą na całym Wołyniu. Po pierwszym rozbiorze Rzeczypospolitej, w Wielkanoc 1773 r, wierni zauważyli na jego powierzchni „krwawe łzy”, mające spływać z oblicza Zbawiciela. Od tego momentu obrazowi przypisywano moc cudotwórczą, a kult wokół niego wyraźnie się nasilił.
W 1782 roku, po ukończeniu nowej świątyni ufundowanej przez Franciszka Czackiego, strażnika wielkiego koronnego, oraz jego żonę Kunegundę z Sanguszków, obraz przeniesiono do kościoła pw. Trójcy Świętej. Po przekształceniu świątyni w cerkiew ostatni katolicki proboszcz Boremla najprawdopodobniej wywiózł obraz do kościoła w Tajkurach albo w Łysinie, skąd już nie powrócił.
Pamięć o cudownym wizerunku pozostała jednak żywa. W 1786 roku Czaccy wystawili w Boremlu, w pobliżu zamku, który dzisiaj już nie istnieje, figurę Chrystusa upadającego pod krzyżem, podtrzymując w ten sposób lokalny kult związany z dawnym obrazem.
Na postumencie pomnika widnieje napis: „upadającemu pod krzyżem Zbawicielowi y Panu Świata po cudownym objawieniu się przez dwanaście lat niegdyś na tym samym miejscu w szczupłej cerkwi drewnianej wielbionemu”. Słowa te łączą niezbicie rzeźbę z cudownym wzierunkiem. Figura przez dziesięciolecia była celem licznych pielgrzymek a o jej specjalnym charakterze może też świadczyć to, że niezburzona przetrwała czasy rządów komunistycznych. Pomnik wymagał jednak pilnego przeprowadzenia prac konserwatorskich.
W ramach tegorocznych prac zakończono zabezpieczenie fundamentu pomnika. Fundament
odkopano i oczyszczono, uzupełniono ubytki w jego strukturze, a następnie wykonano
zabezpieczenie powierzchni. Wykop zasypano mieszanką żwirowo-piaskową o właściwościach
przepuszczalnych.
Realizator:
Fundacja Partnerstwa dla Europy Środkowo-Wschodniej
I etap prac, 2025
W sezonie konserwatorskim 2025 r. przeprowadzono dalsze prace konserwatorskie i restauratorskie. Po konsultacji z historykiem sztuki, prof. Michałem Wardzyńskim z Instytutu Historii Sztuki Uniwersytetu Warszawskiego, doprecyzowano i zatwierdzono formę elementów rekonstruowanych. Ponadto przeprowadzono konserwację kamiennych tablic inskrypcyjnych i zabezpieczono je na czas dalszych działań przy obiekcie. Wykonano także izolację fundamentów pomnika.
Realizator: Fundacja Partnerstwa dla Europy Środkowo-Wschodniej
II etap prac, 2025
W 2025 roku, w ramach zamówienia Narodowego Instytutu Polskiego Dziedzictwa Kulturowego za Granicą POLONIKA, przeprowadzono drugi etap prac konserwatorskich przy figurze Chrystusa upadającego pod krzyżem oraz dwóch kamiennych płytach inskrypcyjnych w Boremlu na Ukrainie.
Kamienna figura, datowana na około 1786 rok, znajduje się na murowanym cokole. Została ufundowana przez Franciszka i Kunegundę Czackich. Na cokole umieszczono dwie piaskowcowe płyty z inskrypcjami w języku polskim, odnoszącymi się do historii figury i kultu cudownego wizerunku Chrystusa Boremelowskiego. W ramach prac przy figurze wykonano dezynfekcję kamienia oraz zrekonstruowano brakujące elementy: głowę, lewe ramię z fragmentem krzyża, prawą dłoń, prawą stopę oraz brakujące części krzyża. Rekonstrukcje opracowano na podstawie zachowanych partii rzeźby, materiałów ikonograficznych oraz analogii do rzeźby lwowskiej z XVIII wieku. Przy ich opracowaniu wykorzystano m.in. przykłady dzieł Michała Filewicza i Macieja Polejowskiego, a także figurę Chrystusa Frasobliwego z Sokołowa Małopolskiego. Forma rekonstruowanych elementów była konsultowana z historykiem sztuki dr. hab. Michałem Wardzyńskim, prof. Uniwersytetu Warszawskiego. Uzupełniono również mniejsze ubytki i spoiny, a rekonstruowane fragmenty scalono kolorystycznie z zachowaną częścią rzeźby. Na zakończenie powierzchnię kamienia zabezpieczono przed działaniem wilgoci. Przy dwóch kamiennych płytach inskrypcyjnych usunięto wtórne warstwy farby i zabrudzenia, oczyszczono litery oraz zabezpieczono elementy mocujące. Uzupełniono niewielkie ubytki kamienia, wzmocniono jego strukturę i wykonano scalenie kolorystyczne powierzchni. Dzięki przeprowadzonym pracom inskrypcje zostały ponownie wyeksponowane i stały się czytelniejsze. Prace przy figurze i płytach inskrypcyjnych zakończono w lipcu 2025 roku. Kolejnym etapem jest konserwacja i restauracja murowanego cokołu.
Realizator: Fundacja Partnerstwa dla Europy Środkowo-Wschodniej.
Wykonana z wapienia rzeźba Chrystusa posadowiona jest na wysokim trójpoziomowym postumencie wymurowanym z cegły i otynkowanym. Na jego dłuższych bokach znajdują się piaskowcowe tablice z inskrypcjami w języku polskim i łacińskim.
W 2021 r. Instytut Polonika sfinansował badania i przygotowanie programu prac konserwatorskich dla pomnika. Badania miały na celu dokonanie oględzin obiektu, wykonanie ekspertyzy i opracowanie programu prac konserwatorskich uwzględniającego stan zachowania oraz budowę technologiczną pomnika. Przeprowadzona analiza potwierdziła bardzo zły stan obiektu, w tym silne zniszczenie cegły i materiału kamiennego, z którego wykonana jest figura. NIezabezpieczona figura narażona była na ilgoć i zasolenie. Aby temu zapobiec w przeszłości pokryto ją cementem, pomalowano. Stosowanie technologii niewłaściwej dla wapienia i cegły przyspieszyło degradację figury i jej podstawy. W trakcie prac zidentyfikowano także relikty prawdopodobnie oryginalnej polichromii zdobiącej figurę.
Realizator: Fundacja Partnerstwa dla Europy Środkowowschodniej