Zbryż, Ukraina. Interdyscyplinarna dokumentacja i inwentaryzacja reliktów zanikłego miasta rodu Lanckorońskich. Wspólne dziedzictwo, wspólna odpowiedzialność.
Na pograniczu obwodu tarnopolskiego i chmielnickiego w Ukrainie, w zakolu rzeki Zbrucz, znajduje się niewielka wieś Zbryż/Zbrzyż (Збриж). W położonej z dala od głównych szlaków miejscowości zachowały się mało znane relikty bramy zamku Tarłów. Analiza map historycznych oraz przekazów pisanych dowodzą, że do zamku przylegało ludne miasto lokowane na prawie magdeburskim w I poł. XVII w. przez Lanckorońskich, za zgodą króla Władysława IV.
Zdjęcia satelitarne wskazują zaś, że miasto otoczone było nieznanymi dotąd umocnieniami bastionowymi, zamykającymi obszar 15-17 ha. Na podstawie źródeł można również wskazać miejsce po XVIII-wiecznym kościele i klasztorze kapucynów - jednym z kilku niezachowanych obiektów sakralnych dawnego miasta.
Zadanie ma na celu inwentaryzację i dokumentację ostatnich niszczejących reliktów miasta wraz z umocnieniami i pozostałościami zamku. Ma ono również na celu przywrócenie pamięci o tym zapomnianym zabytku oraz popularyzację wiedzy o nim w Polsce i w Ukrainie.
Zbryż/Zbrzyż (Збриж) to obecnie niewielka, wyludniająca się miejscowość w obwodzie chmielnickim (rejon kamieniecki). Położony na wschodnich rubieżach dawnej Rzeczypospolitej (województwo podolskie) ma interesującą, lecz zupełnie zapomnianą historię związaną z działalnością polskich rodów szlacheckich. W 1646 r., za zgodą króla Władysława IV i z inicjatywy kasztelana halickiego i starosty skalskiego Stanisława Lanckorońskiego z Brzezia lokowano tam miasto o nazwie Nowe Brzezie (też: Zbrzezie, Zbrzyzie, Brzezie). Miasto powstało w strategicznym miejscu, przy brodzie przez rzekę, na gruntach starszych wsi - Charzew i Jarosław Stary. Rozwój młodego miasta szybko jednak zahamowały wojny z kozakami. Późniejsze losy miasta związane są z rodem Tarłów, z których Adam, kasztelan brzegowski i gostyński, wzniósł swój zamek (być może na miejscu wcześniejszego założenia obronnego) i rozpoczął budowę klasztoru kapucynów (1744 r.). Co ciekawe, klasztor ten otoczono murem w kształcie topora, nawiązując tym do herbu tego rodu. Jeszcze w XVIII w. Zbryż był ważnym ośrodkiem religijnym i sporym ośrodkiem miejskim, liczącym 180 domostw i dodatkowo 140 na przedmieściach. W II połowie XVIII w., kiedy na Zbruczu wytyczono granicę austriacko-rosyjską, miasteczko znalazło się po stronie rosyjskiej.
Powszechnie przyjmuje się, że z czasów świetności Zbryża zachowały się jedynie relikty bramy zamkowej Tarłów, wały zamkowe (?) oraz część murów okalające klasztor kapucynów, a także jego piwnice. Tymczasem analiza zdjęć satelitarnych wskazała, że miasto otoczone było pozostałościami nieznanych fortyfikacji bastionowych zamykających obszar ok.17-18 ha. Na podstawie archiwalnych austriackich map można również wskazać przybliżoną lokalizację niezachowanych do dziś obiektów: XVIII-wiecznego kościoła i klasztoru kapucynów, cerkwi wzniesionej w II poł. XVI w., kilku innych obiektów sakralnych, a nawet szubienicy miejskiej.
Przytoczone tu dane świadczą, że Zbryż odgrywał niebagatelną rolę w lokalnej sieci osadniczej XVII-XVIII-wiecznego Podola i posiadał wówczas znaczny potencjał ekonomiczny. Relikty zanikłego miasta są świadectwem aktywności gospodarczej i aspiracji polskich rodów szlacheckich (Lanckorońskich, Tarłów) na Podolu, są też przykładem adaptacji prawa magdeburskiego, które na te tereny dotarło ze znacznym opóźnieniem w stosunku do innych prowincji (np. Wielkopolski).
Rezultatem zadania będzie trwała ogólnodostępna baza informacji oraz baza materiałów wizualnych (imapy, modele 3D, opracowania GIS, ekspertyzy, sprawozdania, opracowanie końcowe), które posłużą zarówno nauce, jak i ochronie oraz popularyzacji wspólnego dziedzictwa polsko-ukraińskiego.
Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego.
Fot. Fundacja Relicta
