Ukraina. Zamek w Olesku - II etap prac przy wieży bramnej.
Zamek w Olesku, będący miejscem narodzin króla Jana III Sobieskiego i jednym z najczęściej odwiedzanych zabytków zachodniej Ukrainy, wymaga pilnych działań ratunkowych. W 2025 roku zakończono konserwację manierystycznego kamiennego kartusza nad bramą wejściową. Celem tegorocznego projektu jest przeprowadzenie prac konserwatorskich drugiego piętra wieży bramnej Zamku w Olesku, obejmujących kamieniarkę okienną, tynki oraz dach górnego piętra elewacji frontowej.
Postępująca degradacja tynków, kamiennych obramień okiennych i gzymsu dachowego prowadzi do utraty cennej substancji zabytkowej oraz zagraża efektom już wykonanych prac. Realizacja projektu pozwoli zabezpieczyć wieżę bramną przed dalszą destrukcją, przywracając jej walory estetyczne i historyczne oraz zapewniając trwałość wcześniejszych interwencji konserwatorskich.
Oleski zamek to w historii Polski niezwykle ważne i symboliczne miejsce. To tu właśnie 17 sierpnia 1629 roku urodził się syn Teofili Daniłowiczówny i Jakuba Sobieskiego, przyszły pogromca imperium Osmańskiego – Jan III Sobieski. Tak wspomina to wydarzenie jego matka: „Urodził mi się syn Jan roku 1629 dnia 17 sierpnia między godziną czternastą a piętnastą w piątek ostatniego dnia miesiąca a nazajutrz nów nastał w Olesku”. Według legendy, niemowlę położono na marmurowym stole, którego blat pękł na dwoje (z czego wróżono, że narodził się mocarz).
Osada Olesko jest położona na miejscu jednej z najstarszych osad ruskich, o której pierwsze wzmianki pochodzą z połowy XIII wieku. Najstarsza wzmianka nazwy grodu - Olesko - pochodzi z roku 1366, kiedy to Kazimierz Wielki odbił je rąk litewskich i przyłączył do Królestwa Polskiego. Litwini zajęli Olesko ponownie w roku 1388 i pozostawał on w ich posiadaniu kolejne pięćdziesiąt lat. Do XVII wieku Oleskiem władały rody polskie i ruskie takie jak Kamienieccy Daniłowicze i Żółkiewscy.
Olesko było wielokrotnie atakowane przez najazdy tureckie i kozackie co prowadziło zamek i miasteczko do rujnacji, tym bardziej że właściciele Sobiescy -rezydowali na zamku w Żółkwi. Dopiero w roku 1687 po wizycie w Olesku Jana III i Marii Kazimiery podjęli decyzje o pracach naprawczych przede wszystkim ze względu na szacunek dla miejsce narodzin króla.
W 1725 r. królewicz Konstanty Władysław Sobieski sprzedał Olesko hetmanowi Stanisławowi Rzewuskiemu, z czasem klucz oleski został połączony z dobrami podhoreckimi, pozostając w rękach hetmana Wacława Rzewuskiego. Ten na główną siedzibę wybrał jednak Podhorce, co przyczyniło się do upadku oleskiego zamku.
Zamek w Olesku zyskał obecny kształt w I połowie XVII wieku (a nawet być może wcześniej – w obramieniu okiennym w dziedzińcu znajduje się data 1599 co dr Czołowski traktuje jako termin zakończenia prac) kiedy to Jan Daniłowicz (1570 – 1628) w roku 1625 przekształcił fortecę w mieszkalną rezydencję w stylu włoskiego renesansu. Nieregularny, zbliżony do owalu plan zamku dostosowano do ukształtowania terenu. Budowla składała się z dwóch części połączonych wieżą, z dziedzińcem wewnętrznym i głęboką studnią. Do zamku prowadziła droga na murowanych arkadach, most zwodzony i czworoboczna wieża bramna. Ciekawym i ważnym elementem tego założenia była głęboka studnia – dzięki niej obrona oblężonego zamku miała zapewniony dostęp do wody.
W czasie I wojny światowej w zamku stacjonowały wojska rosyjskie, które zdewastowały jego wnętrza. W okresie międzywojennym podjęto działania budowlano – konserwatorskie zniweczone podczas II wojny światowej, okres powojenny, kiedy Olesko znalazło się w granicach władzy sowieckiej dopełnił dzieła zniszczenia. latach sześćdziesiątych XX wieku przeprowadzono częściowe prace renowacyjne.
Obecnie zamek jest własnością Lwowskiej Galerii Sztuki (do 1998 _ Lwowska Galeria Obrazów), a w jego wnętrzach podziwiać można dzieła sztuki wieku XV – XVIII, zbiory te są przede wszystkim efektem działań ratunkowych Borysa Woźnickiego (dyrektora Lwowskiej Galerii Obrazów w latach 1962 - 2012). We wnętrzach zamku oglądać można także, niezwykle cenny dla polskiej historii, odrestaurowany przez polskich konserwatorów w latach 2007 – 2011, obraz autorstwa Martino Altomontego „Bitwa pod Wiedniem”, jeden z wielkoformatowych obrazów namalowanych w roku 1694 przez artystę do Kolegiaty św. Wawrzyńca w Żółkwi.
