Patronat i współpraca Polonika

Rozmowa ta wpisuje się w ważny dla województwa podkarpackiego cykl spotkań poświęconych Kresom dawnej Rzeczypospolitej i szeroko rozumianemu pograniczu. Bezpośrednią inspiracją dla cyklu była kolekcja Muzeum Kresów w Lubaczowie, zdigitalizowana i udostępniona na Portalu Muzeum Dziedzictwa Kresów Dawnej Rzeczypospolitej. Przez dwa lata w spotkaniach uczestniczyli badacze, pisarze i ludzie kultury, między innymi Agnieszka Pajączkowska, Maciej Piotrowski i dr Olga Solarz, Aneta Prymaka Oniszk, Krzysztof Potaczała, prof. Grzegorz Hryciuk, dr Olga Linkiewicz, Robert Gmiterek i Sławomir Litkowiec, Katarzyna Tur Marciszuk i Andrzej Żygadło, Renata Ferenc Pupek i dr Małgorzata Skulimowska oraz Stanisław Kryciński. Spotkania te pokazały, że o wielokulturowości, wielonarodowości i wieloreligijności dawnej Rzeczypospolitej można dziś mówić w sposób rzetelny, aktualny i wolny od uproszczeń.

W tym gronie znalazła się także dr Urszula Olbromska, która od wielu lat zajmuje się problematyką pamięci kulturowej, narracji historycznych oraz funkcjonowania wielokulturowego dziedzictwa na terenach przygranicznych. W latach 1995–2017 była związana z Muzeum Narodowym Ziemi Przemyskiej w Przemyślu, gdzie od 1996 roku kierowała działem sztuki, rzemiosła i etnografii, a w latach 2014–2017 pełniła funkcję kierownika Muzeum Dzwonów i Fajek. Współorganizowała także „Dialog Dwóch Kultur” w Krzemieńcu, spotkanie naukowców, literatów, muzealników i artystów poświęcone dziedzictwu pogranicza. Materiały do swojej najnowszej książki „O pamięci w kamieniu wyrytej… Polskie mogiły na cmentarzach pogranicza polsko ukraińskiego” zebrała przed rosyjską agresją na Ukrainę, osadzając opisywane obiekty sepulkralne w szerokim kontekście historycznym i kulturowym. Publikacja ta ukazuje cmentarze jako nośniki pamięci i świadectwa złożonej historii regionu.

Cykl „Rozmów na Pograniczu”, został pomyślany i skonstruowany dla Zespołu Cerkiewnego w Radrużu, który jest naturalną przestrzenią do takich rozmów z racji swojego położenia. Tym razem jedank organizatorzy zrobią wyjątek od reguły i zapraszają do głównej siedziby Muzeum Kresów w Lubaczowie. Rozmowę z dr Olbromską poprowadzi Dorota Janiszewska-Jakubiak, wieloletnia dyrektor Instytutu Polskiego Dziedzictwa Kulturowego za Granicą POLONIKA.

Muzeum Kresów w Lubaczowie.
Ul. Jana III Sobieskiego 4, 37-600 Lubaczów
Piątek, 16 stycznia 2026 r. o godz. 17 

Autorka od lat zajmuje się dokumentowaniem polskiego dziedzictwa kulturowego na terenie dzisiejszej Ukrainy. W swojej publikacji prowadzi czytelnika przez przygraniczne cmentarze stanowiące, jej zdaniem, szczególną formę pamięci. Cmentarz to miejsce szczególne - pisze dr Urszula Olbromska. - Każdy z grobów […] zawiera komunikat o zmarłym, a także określa jego miejsce we współczesnej mu społeczności. Cmentarz jest zatem pewnego rodzaju ‘księgą pamięci’, a każdy z grobów jest jej kartą.

Wieloletnia praca dr Olbromskiej prowadzona w latach 2006–2019 miała na celu ocalenie pamięci o jak największej liczbie polskich mieszkańców tego regionu. W książce odnajdujemy opowieść o ludziach, którzy tworzyli społeczność pogranicza: szlachcicach, ziemianach, urzędnikach, mieszczanach, chłopach i duchownych. Wielu z nich zapisało się w historii. Walczyli o niepodległość, działali społecznie. Inni byli architektami, filologami, historykami sztuki, archeologami lub np. przyrodnikami. O większości wiemy dziś jedynie tyle, ile zostało wyryte na nagrobnych tablicach. Urszula Olbromska przywraca ich naszej pamięci. Łączy dokumentację terenową z refleksją historyczną i kulturową, a jej narrację wzbogacają wspomnienia, fragmenty artykułów prasowych. Opisy architektury sepulkralnej w tej książce osadzone są w szerokim kontekście epoki. Dzięki temu publikacja ta jest nie tylko katalogiem mogił, lecz także poruszającą kroniką życia dawnych społeczności.

Książkę dr Urszuli Olbromskiej możesz kupić pod tym linkiem.

15 stycznia 2026 r. o godzinie 17.30 
Muzeum Narodowego Ziemi Przemyskiej (budynek główny)
pl. płk. Berka Joselewicza 1, Przemyśl

„Dzieła prezentowane na wystawie powinny znajdować się nie tutaj, lecz w świątyniach, na swoich miejscach, aby służyć Bogu - powiedział w trakcie otwarcia wystawy Taras Wozniak, dyrektor Lwowskiej Narodowej Galerii Sztuki - Jednak historia przebiegła inaczej. Chwała tym, którzy w ostatniej chwili uratowali te artefakty. Przez 70 lat przechowywano je w magazynach Lwowskiej Narodowej Galerii Sztuki i nikt ich nie mógł zobaczyć. Dziś znajdują się w odrestaurowanym Gościnnym Korpusie Zamku". 

Przypomnijmy, że szeroki zbiór barokowej rzeźby sakralnej uratowano dzięki osobistemu zaangażowaniu Borysa Woźnickiego, który kierował Lwowską Galerią od 1962 r. aż do swojej śmierci w roku 2012. Ocalił on niezliczoną liczbę bezcennych dzieł sztuki pochodzących z cerkwi, kościołów, cmentarzy, zamków, pałaców i dworów likwidowanych i niszczonych w czasach byłego ZSRR. W roku 1996 z myślą o zachowaniu tego dziedzictwa w pomieszczeniach kościoła pw. Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Maryi Panny we Lwowie utworzono Muzeum Johanna Georga Pinsla. Pomimo to wiele arcydzieł wciąż pozostawało poza obiegiem muzealnym. 

Ekspozycja „Droga Tworzenia: rzeźba sakralna Galicji od końca XVII do początku XIX wieku” przywraca publiczności te zapomniane dzieła. Na zamku w Żółkwi można zobaczyć prace artystów niezwykłych: Johanna Georga Pinsla: Johanna Pfistera, Thomasa Huttera, Franciszka Olendzkiego, Antoniego Osińskiego.

Dwie pierwsze edycje międzynarodowej konferencji ETHER Eternal Heritage - Wieczne Dziedzictwo były pionierską próbą stworzenia przestrzeni do wymiany doświadczeń dotyczących cyfrowych danych o zabytkach. Wykorzystanie nowych technologii ma ogromne znaczenie zarówno dla ochrony zabytków, jak i dla ich popularyzacji.

Trzecia edycja konferencji, która rozpoczęła się 3 grudnia w Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN w Warszawie, ma na celu integrację środowisk naukowych, archeologów, architektów, historyków sztuki, konserwatorów, muzealników oraz szeroko rozumianych sektorów kreatywnych. Program tegorocznej odsłony obejmuje panele dyskusyjne, wykłady oraz część warsztatową, tworząc wielowymiarową platformę do prezentacji aktualnych osiągnięć i wymiany myśli. Uczestnicy mają okazję wysłuchać specjalistów reprezentujących instytucje kultury, jednostki badawcze oraz twórców wykorzystujących technologie cyfrowe do reinterpretacji dziedzictwa.

Narodowy Instytut Polskiego Dziedzictwa Kulturowego za Granicą POLONIKA jest partnerem wydarzenia, wspierając inicjatywę na poziomie merytorycznym i organizacyjnym. Pierwszego dnia konferencji Piotr Ługowski, kierujący programem strategicznym Ochrona polskiego dziedzictwa kulturowego za granicą, wygłosił wykład zatytułowany "Wykorzystanie nowych technologii w ochronie polskiego dziedzictwa za granicą". Motywem przewodnim tegorocznej konferencji był model 3D rzeźby „Rytm” Henryka Kuny wykonany przez Dział Digitalizacji NID. Rzeźba zdobyła Grand Prix na paryskiej wystawie w 1925 roku, a jej marmurowa wersja zdobiła budynek ambasady RP w Paryżu.

Z listą wszystkich wystąpień podczas dwóch dni konferencji można zapoznać się pod tym linkiem: Program konferencji Eternal Heritage - Wieczne Dziedzictwo.

Wystawa "Przeszłość Przyszłości" zostanie zaprezentowana w miejscu o niezwykłej randze dla polskiej kultury i historii Europy, w Instytucie Biblioteki Polskiej w Paryżu. Instytucja od 1854 roku gromadzi i chroni skarby polskiego dziedzictwa, dokumentując dzieje narodu, który przez ponad stulecie pozbawiony był własnego państwa.

W swoich pracach Hubert Czerepok od lat bada, jak symbole, obrazy i opowieści kształtują polską tożsamość narodową. Artysta często posługuje się cytatem, powtórzeniem i zapożyczeniem, wykorzystując je do opisu procesów zachodzących we współczesnej kulturze. Jednym z ważnych tematów jego twórczości jest to, jak przekaz medialny potrafi zastępować rzeczywistość. 

Jego prace były prezentowane na licznych wystawach indywidualnych, m.in. w Galerii Labirynt w Lublinie, Galerii Arsenał w Białymstoku i Art Stations Foundation w Poznaniu, a także na wystawach zbiorowych, między innymi podczas 19. Biennale w Sydney, Międzynarodowego Quadriennale Rzeźby w Rydze, w Muzeum Sztuki w Łodzi, Muzeum Sztuki Współczesnej MOCAK w Krakowie oraz w CSW Zamek Ujazdowski w Warszawie.

Wystawę paryską zainspirowały dziedzictwo Wielkiej Emigracji, relacja Adama Mickiewicza z Andrzejem Towiańskim oraz wpływ towianizmu na kulturę i mit polskości. Autor czerpie z różnych form wyrazu: rysunku, narzędzi immersyjnych takich jak neon i VR oraz obiektów z archiwum Instytutu Biblioteki Polskiej w Paryżu. Zderzając fakty z fikcją, naukową analizę z intuicją, a dziewiętnastowieczną ikonografię z nowoczesnymi technologiami tworzy przestrzeń otwartą, bez prostych tez i założeń.

Na skutek rozbiorów Polska na ponad 120 lat zniknęła z mapy Europy. Wystawa "Przeszłość Przyszłości" jest refleksją nad tym, czy wspólnota może trwać bez własnego terytorium oraz w jakim stopniu pamięć, duchowość i sztuka wpływają na jej trwałość. Instytut Polonika jest jej partnerem. 

Ekspozycja będzie dostępna nieodpłatnie dla zwiedzających.